Uykuyla İlgili Bilinmeyen Gerçekler: Bilimin Doğruladığı 7 Bilgi

Uykuyla ilgili bilinmeyen gerçekler denince internette dolaşan pek çok bilginin kaynağı belirsizdir. Bu listede yalnızca hakemli bilimsel dergilerde yayımlanmış araştırmalara dayanan bilgilere yer verdik. Yunusların yarım beyinle uyumasından uçarken uyuyan kuşlara, uykuda beynin kendini temizlemesinden 11 günlük uykusuzluk deneyine kadar her maddenin altında kaynağını bulabilirsiniz. Uykunun temel işleyişini önce öğrenmek isterseniz Uyku Nedir? ve Uyku Döngüsü yazılarımıza göz atabilirsiniz.

1. Yunuslar beyinlerinin yarısıyla uyur

İnsanlarda uyku tüm beyni kapsar. Bazı hayvanlar ise "tek yarım küre uykusu" denen farklı bir yol izler: Beynin bir yarım küresi uyurken öteki uyanık kalır. Memeliler arasında bu tür uyku yalnızca suda yaşayan türlerde görülür: yunuslar ve balinalar (setaseler), kulaklı foklar ve deniz inekleri. Yunuslar için bunun açık bir yararı vardır: Hava almak için düzenli olarak su yüzeyine çıkmaları gerekir ve uyanık kalan yarım küre bunu mümkün kılar¹.

Tek yarım küre uykusu kuşlarda da yaygındır ve kuşlar bunu yırtıcıları fark etmek için kullanır. Sürüngenlerde de görülebileceğine dair bulgular vardır; hatta memelilerin sürüngen atalarının da bu şekilde uyumuş olabileceği düşünülmektedir. Araştırmacılara göre memelilerin çok azının bu şekilde uyuması, uykunun tüm beyni kapsayan bazı işlevlerinin olduğunu düşündürür; tek yarım küre uykusunun faydası ancak denizde uyumak gibi zorlu koşullarda maliyetine ağır basar¹. Rüyada yunus balığı görmek ne anlama gelir diye merak ediyorsanız rüya sözlüğümüze de bakabilirsiniz.

2. Bazı kuşlar uçarken uyur

Bazı kuşların günlerce durmadan uçtuğu uzun zamandır biliniyordu, ama uçarken uyuyup uyumadıkları hiç kanıtlanmamıştı. Yaygın varsayım, kuşların hem çevrelerini gözetebilmek hem de uçuşu kontrol edebilmek için havada yalnızca bir gözü kapalı, tek yarım küreyle uyuduğu yönündeydi. 2016'da Nature Communications'ta yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, okyanus üzerinde 10 güne kadar kesintisiz uçan büyük fırkateyn kuşlarının (Fregata minor) beyin dalgalarını kaydetti. Kuşların uçarken hem tek yarım küreyle hem de iki yarım küreyle aynı anda uyuyabildiği görüldü².

Asıl şaşırtıcı bulgu ise sürede ortaya çıktı: Fırkateyn kuşları havadayken günde ortalama yalnızca 0,69 saat (yaklaşık 41 dakika) uyudu. Bu, karada uyudukları sürenin yalnızca yüzde 7,4'üdür. Yani kuşlar uçarken uyuyabiliyor, ama normal uyku ihtiyaçlarını havada karşılamıyorlar. Araştırmacılara göre açık denizde dikkatli olma ihtiyacı, tek yarım küre uykusunun sağladığı dikkatten bile genellikle daha fazla².

3. Filler memeliler arasında en az uyuyan hayvan olabilir

Hayvanat bahçelerindeki filler üzerinde yapılan gözlemler uzun süre tek bilgi kaynağıydı. 2017'de PLOS ONE'da yayımlanan bir çalışmada Botsvana'da doğal ortamında yaşayan iki dişi lider Afrika fili, hortumlarına yerleştirilen hareket ölçerler ve GPS'li tasmalarla izlendi. Filler günde ortalama yalnızca 2 saat uyudu ve uykunun çoğu gece 02.00 ile 06.00 arasına denk geldi. Araştırmacılara göre bu, o güne kadar kaydedilmiş en kısa memeli uyku süresi³.

Filler hem ayakta hem de yatarak uyudu; ancak yatarak uyumaları yalnızca üç ya da dört günde bir oldu. REM uykusu genellikle kas gevşemesi gerektirdiği için araştırmacılar, fillerin her gün REM uykusuna giremeyebileceğini öne sürdü. Filler beş kez 46 saate kadar hiç uyumadan kaldı ve bu gecelerin ardından fazladan uyuyarak "telafi" yapmadılar³. Bu durum, uykusuz bir gecenin ardından daha uzun ve derin uyuyan insanlardan oldukça farklıdır. Rüyada fil görmek hakkındaki yorumlar ise rüya sözlüğümüzde yer alıyor.

4. Uyurken beyin kendini temizler

Vücudun diğer organlarında atıkları lenf sistemi toplar; ancak beyinde klasik lenf damarları bulunmaz. 2013'te Science dergisinde yayımlanan çalışmada Lulu Xie ve Maiken Nedergaard'ın ekibi, canlı farelerde iki foton mikroskobuyla görüntüleme ve beyin dokusuna verilen bir izleyici molekülün yayılmasını ölçme yöntemlerini kullandı. Ekip bu ölçümlerde doğal uyku veya anestezi sırasında beyin hücreleri arasındaki boşluğun (interstisyel alanın) yüzde 60 genişlediğini gösterdi⁴.

Bu genişleme, beyin omurilik sıvısının beyin dokusu içinden daha kolay akmasını sağlıyor. Sonuçta, Alzheimer hastalığıyla ilişkilendirilen beta-amiloid proteininin beyinden temizlenme hızı uyku sırasında artıyor. Araştırmacılar, uykunun dinlendirici etkisinin bir kısmının uyanıkken beyinde biriken potansiyel olarak zararlı atıkların temizlenmesinden kaynaklanabileceğini öne sürdü⁴. Bu temizlik sistemi "glimfatik sistem" olarak anılır. Bulgunun fareler üzerinde elde edildiğini ve insanlarda ayrıntılarının hâlâ araştırıldığını hatırlatmak gerekir.

5. En uzun uykusuzluk deneyi 264 saat sürdü

1963 yılının son günlerinde San Diego'da 17 yaşındaki lise öğrencisi Randy Gardner, bir bilim fuarı projesi için uyumadan durabileceği en uzun süreyi denedi. Gardner 264 saat, yani 11 gün boyunca uyanık kaldı. Deney sırasında Stanford'lu uyku araştırmacısı William Dement da gözlemcilerin arasındaydı. Sonuçlar 1966'da Archives of General Psychiatry dergisinde Gulevich, Dement ve Johnson imzalı bir vaka raporu olarak yayımlandı; makale Gardner'ın bu süreçteki psikiyatrik durumunu ve EEG bulgularını inceliyor⁵.

Gardner'ın deneyi, bilimsel olarak gözlemlenmiş en uzun uykusuzluk vakalarından biri olarak bilinir. Ancak tek bir sağlıklı gence ait, kontrol grubu olmayan bir gözlemdir ve bu yüzden genelleme yapmaya uygun değildir. Uzun süreli uykusuzluk ciddi sağlık riskleri taşır; bu tür denemelerin tekrarlanması kesinlikle önerilmez.

6. Uykuya dalarken "düşme" hissiyle sıçramak normaldir

Uykuya dalmak üzereyken birden boşluğa düşüyormuş gibi hissedip sıçrayarak uyandığınız oldu mu? Bu kısa, istemsiz kas kasılmalarına hipnik sarsıntı (hypnic jerk) veya uyku başlangıcı sarsıntısı denir. Uyku tıbbında, uyanıklıktan uykuya geçiş sırasında ortaya çıkan olaylar arasında sınıflandırılır ve genellikle zararsız kabul edilir⁶.

Hipnik sarsıntılar üzerine yapılan literatür taraması, konunun bilimsel olarak yeterince incelenmediğini ortaya koymuştur. Aynı derlemeye göre bazı yeni araştırmalar, sarsıntıların sık ve rahatsız edici olduğu durumlarda başka uyku bozukluklarının bir belirtisi olabileceğine işaret ediyor⁶. Sarsıntılar uykuya dalmanızı düzenli olarak engelliyorsa bir hekime danışmanız iyi olur.

7. Rüya yalnızca REM uykusunda görülmez

Uzun yıllar rüya ile REM uykusu neredeyse eş anlamlı kabul edildi. Oysa NREM uykusundan uyandırılan kişiler de zaman zaman rüya anlatır. 2017'de Nature Neuroscience'ta yayımlanan bir çalışmada Francesca Siclari ve ekibi, yüksek yoğunluklu EEG ile hem REM hem de NREM uykusunda rüya görülen ve görülmeyen anları karşılaştırdı⁷.

Her iki uyku türünde de rüya görülmesi, beynin arka bölgelerinde düşük frekanslı aktivitenin azalmasıyla ilişkiliydi. Araştırmacılar bu bölgeye "sıcak bölge" (hot zone) adını verdi. Bu bölgedeki aktivite anlık olarak izlenerek, NREM uykusundan uyandırılan bir kişinin rüya anlatıp anlatmayacağı önceden tahmin edilebildi. Ayrıca bu bölgelerdeki yüksek frekanslı aktivite, rüyanın belirli içerikleriyle bağlantılıydı⁷. Rüyaların gece içindeki zamanlamasını merak ediyorsanız Rüyanın Zamanı yazımıza göz atabilirsiniz.

Son bir not: İnternette sıkça paylaşılan bazı uyku bilgileri ya tek bir çalışmaya dayanıyor ya da sonraki araştırmalarla doğrulanamadı. Örneğin bu sayfanın eski sürümünde yer alan bazı iddiaların güvenilir bir kaynağı bulunamadığı için listeden çıkarıldı. Uyku ve rüya hakkında okuduğunuz bir bilginin doğruluğunu sınamak için bilginin hangi dergide, hangi yıl ve kaç kişi üzerinde yapılan bir çalışmaya dayandığına bakmak iyi bir başlangıçtır.